«بلفاست» زیر ذره‌بین منتقدان سینما/ اختلاف نظر درباره زاویه دید کودکانه و بازنمایی تاریخ ایرلند
فیلم «بلفاست» ساخته کنت برانا در نشست «عصر فیلمنامه» خانه سینما با حضور محمود اربابی، عزیزالله حاجی‌مشهدی و مهدی سجاده‌چی بررسی شد؛ نشستی که در آن انتخاب یک کودک به‌عنوان شخصیت محوری و راوی داستان از منظر ساختار سینمایی مورد تحسین قرار گرفت، اما نحوه بازنمایی درگیری‌های تاریخی ایرلند و آنچه یکی از حاضران پنهان‌کاری و فریبکاری فیلم خواند، با انتقاد روبه‌رو شد.
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از روابط عمومی خانه سینما، نشست «عصر فیلمنامه» با نمایش و تحلیل فیلم «بلفاست» ساخته کنت برانا و با حضور محمود اربابی، رئیس بانک فیلمنامه، عزیزالله حاجی‌مشهدی، کارشناس و منتقد سینما و مهدی سجاده‌چی، فیلمنامه‌نویس، در سالن سیف‌الله داد خانه سینما برگزار شد.
در ابتدای این نشست، محمود اربابی با اشاره به جایگاه فیلم «بلفاست» گفت: این فیلم نامزد دریافت جایزه اسکار بهترین فیلمنامه غیراقتباسی بوده و در جشنواره‌های مختلف نیز مورد توجه قرار گرفته است.
وی با تأکید بر تفاوت نظام‌های ارزشی و دیدگاه‌های مخاطبان درباره فیلم افزود: هر یک از ما نظام ارزشی خاص خود را داریم و ممکن است با رویکردی که کنت برانا در این فیلم ارائه کرده است، احساس نزدیکی یا فاصله کنیم. با این حال، برای من پرسش اصلی این است که چرا برانا در شصت‌سالگی به سراغ چنین موضوعی رفته و جهان و دیدگاه‌های خود را چگونه به مخاطب منتقل کرده است.
اربابی اظهار کرد: کنت برانا علاوه بر نگارش فیلمنامه، کارگردانی این اثر را نیز بر عهده داشته و این دو وجه در فیلم به‌شدت با یکدیگر منطبق هستند. از همین رو، باید بررسی کنیم که چرا او تصمیم گرفته است وقایع فیلم را از زاویه دید یک کودک روایت کند. پاسخ به این پرسش می‌تواند نشان دهد که آیا این انتخاب در انتقال دیدگاه‌های فیلمساز به مخاطب موفق بوده است یا خیر.
رئیس بانک فیلمنامه ادامه داد: اگر برانا شخصیت دیگری را برای روایت انتخاب می‌کرد، آن شخصیت می‌توانست موضع مشخصی نسبت به یکی از دو گروه درگیر داشته باشد؛ اما وقتی یک کودک را به‌عنوان شخصیت محوری انتخاب می‌کند، این امکان را فراهم می‌آورد که روایت از موضع‌گیری آگاهانه و جانبدارانه فاصله بگیرد. کودک هنوز به سنی نرسیده است که بتواند هوادار یکی از دو گروه درگیر باشد و بر اساس دریافت و فهم خود از اتفاق‌های پیرامونش رفتار می‌کند. به اعتقاد من، برانا شخصیت مناسبی برای روایت این داستان انتخاب کرده است.
وی با اشاره به ظرفیت همذات‌پنداری مخاطب با فضای فیلم خاطرنشان کرد: برانا تصویری از بلفاست ارائه کرده است که ممکن است مخاطب را به یاد تجربه‌ها و جهان شخصی خودش بیندازد.
اهمیت هنری «بلفاست» به انتخاب زاویه دید آن بازمی‌گردد
در ادامه نشست، عزیزالله حاجی‌مشهدی گفت: کنت برانا شناخت گسترده‌ای از تئاتر شکسپیر دارد و تجربه‌های متعددی را در این حوزه پشت سر گذاشته است. او تاکنون در حدود ۴۴ فیلم ایفای نقش کرده و ۲۲ فیلم نیز ساخته است.
وی با اشاره به مضمون و رویکرد فیلم «بلفاست» افزود: بخش مهمی از شهرت این اثر به نگاه ویژه برانا به باورهای دینی و گرایش‌های مذهبی بازمی‌گردد. در فیلم، مسافرانی را می‌بینیم که چمدان به دست سرزمین مادری خود را ترک می‌کنند، اما همچنان در انتظار بازگشت به آن در شرایط صلح هستند. یکی از پرسش‌های اصلی فیلم این است که چگونه می‌توانیم در کنار یکدیگر و به شکلی مسالمت‌آمیز زندگی کنیم. برانا در این اثر بر این باور تأکید می‌کند که کافی است انسان خوب، صادق و پذیرفتنی باشیم.
این منتقد سینما با اشاره به انتخاب یک کودک ۹ ساله به‌عنوان شخصیت محوری فیلم گفت: انتخاب این کودک را می‌توان بازتابی از دوران کودکی خود برانا دانست. فیلم در ابتدا با تصاویری رنگی آغاز می‌شود که همه‌چیز در آن‌ها روشن و آباد به نظر می‌رسد؛ اما بلافاصله پس از پایان عنوان‌بندی، روایت به تصاویر سیاه‌وسفید قطع می‌شود، زیرا با بازگشت به گذشته روبه‌رو هستیم. با وجود سیاه‌وسفید بودن تصاویر، لحظه‌های شیرین و روشنی نیز در فیلم وجود دارد و جهان برای شخصیت اصلی، جهانی امن و آرام است. در واقع، امن‌ترین نقطه دنیا برای کاراکتر بادی، محله زندگی او و به‌طور مشخص خیابان پانزدهم بلفاست است.
حاجی‌مشهدی در ادامه به یکی از سکانس‌های فیلم اشاره کرد و گفت: در یکی از سکانس‌ها با کند شدن تصاویر، صدا نیز حذف می‌شود و در عمق صحنه، گروهی از خرابکاران را می‌بینیم که همه‌جا را به آتش می‌کشند و به سمت دوربین حرکت می‌کنند. در این لحظه، دوربین حرکتی چرخشی و ۳۶۰ درجه به دور بادی دارد؛ کودکی که هنوز تصوری از این پدیده شوم ندارد و اختلافات مذهبی و دینی برایش معنایی ندارد. او در سکوت، تنها نظاره‌گر صحنه‌ای است که فیلمساز آن را به‌درستی به تصویر کشیده است.
وی با تأکید بر اهمیت زاویه دید در ساختار روایی فیلم افزود: «بلفاست» دریچه‌ای تاریخی به جهان از منظر یک کودک می‌گشاید. کارگردان صرفاً درباره یک حادثه تاریخی صحبت نمی‌کند، بلکه می‌خواهد به چگونگی نگاه کردن به وقایع تاریخی بپردازد. اهمیت هنری این فیلم تا اندازه‌ای به انتخاب همین زاویه دید بازمی‌گردد. در روایت سینمایی، دوربین از هر موقعیتی که به یک پدیده یا شخصیت نگاه کند، به ما نشان می‌دهد که قرار است جهان فیلم را چگونه ببینیم. بادی شخصیت محوری فیلم است و ما باید هر آنچه را به جهان او مربوط می‌شود، از دریچه نگاهش به تماشا بنشینیم و از داوری و قضاوتی فراتر از دریافت او پرهیز کنیم.
این منتقد سینما با اشاره به تفاوت نگاه کودک و فیلمساز به وقایع تاریخی بیان کرد: برانا به‌جای آنکه از نگاه یک ناظر آگاه و مسلط به تاریخ به ماجراها بنگرد، کودکی را انتخاب کرده است که هنوز شناختی از تعارض‌های محیط اطراف خود ندارد و برداشت‌هایش از جهان، فطری، مثبت و مهرورزانه است. بادی در جریان فیلم درمی‌یابد که جهان همیشه با شادی و روشنایی همراه نیست و می‌تواند سویه‌های تاریک و تلخی نیز داشته باشد. در واقع، او در جایگاه شاهدی بی‌طرف به مشاهده جهان می‌نشیند.
حاجی‌مشهدی در ادامه با اشاره به ابعاد اجتماعی و روان‌شناختی فیلم گفت: «بلفاست» در عین حال که یک درام اجتماعی و تاریخی است، به برخی مفاهیم روان‌شناختی نیز می‌پردازد. مرزبندی میان کاتولیک‌ها و پروتستان‌ها در فیلم، مرزی ساده و روشن میان دو جبهه متخاصم نیست. خانواده بادی با وجود پروتستان بودن، در عین حال با کاتولیک‌ها نیز همدلی و همراهی دارد.
وی با بیان اینکه طراحی قصه از نظر پرداخت کم‌نقص است، افزود: اگر فیلمساز هر شخصیت دیگری را به‌جای بادی قرار می‌داد، مواجهه با خشونت چندان تعجب‌برانگیز نبود؛ اما وقتی از دریچه چشم یک کودک به وقایع نگاه می‌کنیم، گویی برای نخستین بار با چنین حجم از خشم و خشونتی روبه‌رو می‌شویم.
این منتقد سینما در توضیح ساختار روایی فیلمنامه اظهار کرد: در این فیلمنامه با دو سطح از آگاهی مواجه هستیم؛ نخست، آگاهی محدود بادی و دیگری، آگاهی گسترده برانا در مقام نویسنده و کارگردان. در واقع، نباید ذهن کودک را با آنچه می‌بیند یکسان بدانیم. یکی از اشکالات اصلی فیلمنامه این است که مخاطب را به جهان عینی کودک محدود می‌کند.
وی با اشاره به درهم‌تنیدگی لحظه‌های متضاد در فیلم گفت: نکته ظریف اثر این است که شادی و مرگ، تلخی و شیرینی را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد. برای مثال، صحنه خاکسپاری به صحنه پایکوبی پیوند می‌خورد. برانا در اینجا می‌گوید حتی زمانی که با اندوهی بزرگ روبه‌رو هستیم، نمی‌توانیم شادی را به کلی از زندگی حذف کنیم. به اعتقاد من، برانا در برقراری ارتباط با مخاطب از طریق فیلم «بلفاست» تا اندازه‌ای موفق بوده است.
سجاده‌چی: «بلفاست» فیلمی سراسر پنهان‌کاری است
در بخش پایانی نشست، مهدی سجاده‌چی با انتقاد از رویکرد فیلم در بازنمایی وقایع تاریخی گفت: در فیلم اگر قطب مخالف و دیگری وجود نداشته باشد، هیچ نظام سیاسی قادر به ادامه فعالیت نخواهد بود. از همین منظر، دریافت لقب «سِر» از سوی کنت برانا نیز اهمیت پیدا می‌کند؛ چراکه این عنوان در واقع اصطلاحی سیاسی است. افرادی که در راستای سیاست‌های بریتانیا حرکت می‌کنند، معمولاً مورد توجه ملکه انگلیس قرار می‌گیرند.
وی در ادامه با اشاره به تأثیر حاشیه‌نشینی بر وضعیت اجتماعی افراد بیان کرد: حاشیه‌نشینی می‌تواند فقر، بزهکاری و بی‌هویتی را به وجود بیاورد. واقعیت این است که افرادی که در حاشیه یک جامعه زندگی می‌کنند، به دلیل تفاوت در برخورداری از حقوق اجتماعی، بیشتر در معرض قرار گرفتن در مسیر بزهکاری هستند.
سجاده‌چی با اشاره به بازنمایی گروه‌های مذهبی و زمینه‌های تاریخی درگیری‌های ایرلند افزود: در این فیلم، ایرلندی‌ها در جایگاه پروتستان‌ها و شخصیت‌های منفی داستان قرار می‌گیرند. از سال ۱۹۶۹ ارتش جمهوری‌خواه ایرلند فعالیت خود را آغاز کرد که طبیعتاً با اقدامات خشونت‌آمیزی نیز همراه بود. از سوی دیگر، بین سال‌های ۱۸۴۵ تا ۱۸۴۹ صدها هزار ایرلندی بر اثر گرسنگی جان خود را از دست دادند و واقعیت این است که این فاجعه ریشه در تصمیم‌های بریتانیایی‌ها داشت. چرا یک ایرلندی باید فراموش کند که پدران و مادرانش بر اثر گرسنگی جان باخته‌اند؟ فیلم «بلفاست» به چنین موضوع ملتهبی با نگاهی بسیار سازشکارانه می‌پردازد. گویی در جهان این فیلم هیچ اتفاق بدی رخ نداده است؛ رویکردی که با واقعیت تاریخی همخوانی ندارد.
این فیلمنامه‌نویس در ادامه با انتقاد از کیفیت فیلم و نحوه بازنمایی شخصیت‌ها گفت: به اعتقاد من، «بلفاست» فیلم خوبی نیست؛ هرچند پیش از مراسم اسکار در جوایز بفتا مورد توجه قرار گرفت و به نظر می‌رسد این اتفاق بر نگاه اسکار نیز تأثیر گذاشته است. اینکه موضوع قدرت و سلطه را از نگاه کودکی مطرح کنیم که هنوز به شناخت کافی از جهان پیرامون خود نرسیده است، انتخاب درستی نیست.
وی با اشاره به وضعیت اقتصادی ایرلند در آن دوره ادامه داد: ایرلند در آن مقطع فقیرترین کشور اروپا بود و هلند نیز ثروتمندترین کشور جهان به شمار می‌رفت؛ موضوعی که به‌ترتیب به جمعیت کم و جمعیت بیشتر این کشورها نسبت داده می‌شد.
سجاده‌چی خاطرنشان کرد: طبیعی است که از نگاه یک کودک، کاتولیک‌ها و پروتستان‌ها تفاوتی با یکدیگر نداشته باشند؛ اما به اعتقاد من، استفاده از این زاویه دید در فیلم نوعی فریبکاری است. نکات اصلی و دیدگاه‌های مهم فیلم در واقع از زبان شخصیتی مطرح می‌شود که جودی دنچ نقش او را ایفا می‌کند.
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به نقش عناصر هنری در فیلم گفت: موسیقی، فیلم و شعر در این اثر نقش مهمی دارند و این موضوع ریشه در فرهنگ دارد.
این فیلمنامه‌نویس در پایان با اشاره به انتخاب شخصیت اصلی فیلم اظهار کرد: داستان «بلفاست» درباره یک نزاع است و شخصیت اصلی آن را یک کودک تشکیل می‌دهد. به اعتقاد من، همین انتخاب یکی از ایرادهایی است که می‌توان به کنت برانا وارد دانست.
در پایان نشست نیز پرسش و پاسخ با حاضران برگزار شد.
۲۴۲۲۴۳
