ژانادا پس از ۷۷ سال راز قتل «دختر صد پرتره» را روایت می‌کند
داستان لوئیز کانسو، مدل نقاشی فرانسوی که در سال ۱۹۴۹ در پاریس به قتل رسید و پس از مرگش قربانی قضاوت‌ها و اتهام‌های مطبوعات شد، پس از گذشت ۷۷ سال دوباره روایت شده است. تحقیقات چند دهه‌ای یک پژوهشگر و همکاری او با فیلیپ ژانادا، نویسنده برنده جایزه گنکور، به انتشار دو کتاب مستقل انجامیده؛ آثاری که می‌کوشند چهره واقعی زنی را بازسازی کنند که زندگی و مرگش زیر سایه شایعات و بدنامی قرار گرفت.
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از گاردین، نزدیک به هشت دهه، لوئیز کانسو، مدل نقاشی که موضوع رمان برنده معتبرترین جایزه ادبی فرانسه در سال جاری شده است، یکی از قربانیان قتل فراموش‌شده پاریس بود.
پس از آنکه جسد او در سپتامبر ۱۹۴۹ در نزدیکی رود سن پیدا شد، پلیس شهر این زن جوان را که بعدها به «دختر صد پرتره» شهرت یافت، زنی بی‌بندوبار، خوش‌گذران و ــ از همه بدتر ــ مادری مجرد معرفی کرد. پلیس پس از تنها چهار ماه، بدون آنکه تلاش چندانی برای یافتن قاتل او کرده باشد، پرونده را مختومه اعلام کرد.
اما مدت‌ها پیش از آنکه فیلیپ ژانادا، نویسنده رمان برنده جایزه گنکور، تحقیق درباره این پرونده را آغاز کند، نویسنده دیگری از روستای برتانی، زادگاه کانسو، دهه‌ها وقت خود را صرف پژوهش درباره زندگی او کرده بود.
ژانادا امسال برای رمان جنایی واقعی خود با عنوان ناشناسِ اسکله ژاول برنده جایزه گنکور شد. لوک کورلوئر ممکن بود از این اتفاق دلخور شود، اما این دو نویسنده در اقدامی کم‌سابقه از همبستگی ادبی تصمیم گرفتند هر دو کتاب‌هایی درباره این ماجرا منتشر کنند. کورلوئر نیز در چارچوب آنچه خودش «توافق» می‌نامد، یادداشت‌ها و یافته‌هایش را در اختیار ژانادا گذاشت.
کورلوئر به گاردین گفت: «توافق کردیم هرکدام کتاب خودمان را بنویسیم؛ دو کتابی که بسیار با هم تفاوت دارند. به هر حال، ستاره این ماجرا او بود، نه من. با سپردن این موضوع به او می‌دانستم که کتابی واقعاً درخشان خواهد نوشت. او رمان‌نویس بزرگی است.»
کانسو که به «لیز» شهرت داشت، در شهر تریگیه، در منطقه کوت‌دارمور در شمال غربی فرانسه، به دنیا آمد. پدرش کفاش بود. او در سال ۱۹۳۷، در ۱۶ سالگی، خانواده‌اش را ترک کرد و به پاریس رفت؛ جایی که زیبایی‌اش توجه نقاشان سرشناس محله مونپارناس را جلب کرد و آنان برای انتخاب او به‌عنوان مدل نقاشی با یکدیگر رقابت می‌کردند.
با آغاز جنگ و مهاجرت بیشتر هنرمندان به جنوب فرانسه، کانسو در پاریس ماند و برای گذران زندگی به‌عنوان هنرور سینما، پیشخدمت و رقصنده در سالن فولیز برژ کار کرد. او دختری پنج‌ساله به نام ناتالی داشت که تا زمانی که بتواند پول کافی برای اجاره آپارتمان فراهم کند، او را به پرستاری در حومه شهر سپرده بود. اما با رفتن نقاشان و از دست رفتن درآمد ثابت، شرایط زندگی‌اش روزبه‌روز دشوارتر شد.
هفتم سپتامبر ۱۹۴۹، جسد او در اسکله ژاول، که اکنون اسکله آندره سیتروئن نام دارد، در منطقه پانزدهم پاریس و جنوب غربی برج ایفل پیدا شد. کارآگاهان در ابتدا چهار مظنون احتمالی را شناسایی کردند، اما خیلی زود پرونده را در شمار قتل‌های حل‌نشده قرار دادند.
ژانادا، نویسنده ۱۷ رمان، هنگام جست‌وجو در روزنامه‌های قدیمی در کتابخانه ملی فرانسه از این ماجرا خبردار شد.
در آن زمان، کورلوئر مجموعه‌ای از نقشه‌ها، تصاویر، عکس‌ها، نقاشی‌ها، اسناد، نامه‌ها و بریده‌های روزنامه درباره کانسو گردآوری کرده بود. کتاب او با عنوان تراژدی زیباترین مدل پاریس سرانجام در ۱۹ اوت منتشر شد؛ همان روزی که رمان ژانادا نیز به بازار آمد. این کتاب بر اسناد و اطلاعات مستند مربوط به پرونده قتل و زندگی قربانی تکیه دارد.
کورلوئر می‌گوید علاقه‌اش به کانسو در سال ۱۹۸۱ و پس از ملاقات با زنی سالخورده در بنای یادبود جنگ در شهر تریگیه آغاز شد.
او تعریف می‌کند: «آن زن به من گفت یکی از نام‌هایی که روی یادبود آمده، متعلق به دختر محلی‌ای به نام آنیک کانسو است که در دوران جنگ زیر کامیون آلمانی‌ها رفته و کشته شده بود. وقتی گفتم: "چه اتفاق وحشتناکی"، پاسخ داد اتفاقی به‌مراتب بدتر هم رخ داده است؛ خواهر بزرگ‌تر او در پاریس به قتل رسیده بود.»
او ادامه می‌دهد: «تصمیم گرفتم بفهمم لوئیز کانسو چه کسی بوده و چه اتفاقی برایش افتاده است. بنابراین تحقیق را شروع کردم، اما کتابم شکست خورد. رمانی درباره تحقیقات یک قتل بود که در نهایت قاتل آن شناسایی نمی‌شد. ناشران یکی پس از دیگری آن را رد کردند.»
کورلوئر می‌گوید: «فکر می‌کردم فقط یک نفر می‌تواند چنین کتابی بنویسد: فیلیپ ژانادا؛ کسی که پیش‌تر در یک محفل ادبی با او آشنا شده بودم. تا اینکه یک روز خودش با من تماس گرفت. گفت به این پرونده علاقه‌مند شده، اما بدون من نمی‌خواهد کاری انجام دهد.»
او می‌افزاید: «بنابراین تحقیقاتم را به او سپردم. تمام یافته‌هایم را در اختیارش گذاشتم و او بهترین تحقیق ممکن را انجام داد. همه اطلاعات را موشکافانه بررسی کرد و به نکاتی رسید که حتی به ذهن من هم نرسیده بود.»
گزارش اولیه پلیس درباره قتل کانسو که در ۳۰۰ صفحه تنظیم شده بود، او را زنی «بدنام» توصیف می‌کرد. روزنامه‌ها نیز گمانه‌زنی می‌کردند که او کارگر جنسی، الکلی یا معتاد بوده است.
ژانادا در کتاب ۵۳۰ صفحه‌ای خود، تصویری همدلانه‌تر از قربانی ارائه می‌دهد و نام مردی را مطرح می‌کند که به باور او کانسو را خفه کرده است. به روایت نویسنده، این مرد کانسو را به دیدن آپارتمانی دعوت کرده بود که او امیدوار بود بتواند آن را اجاره کند.
تحقیقات ژانادا بسیار گسترده بود؛ او ۷۴ رمان از مجموعه ۷۵ جلدی ژرژ سیمنون درباره بازرس مگره را که داستان‌هایشان در پاریس دهه ۱۹۴۰ می‌گذرد، مطالعه کرد.
کورلوئر می‌گوید عجیب نیست که پلیس آن زمان چنین تلاشی برای یافتن قاتل انجام نداده بود.
او می‌گوید: «لیز دختری بسیار مدرن بود؛ دست‌کم ۵۰ سال جلوتر از زمانه خودش. خوش‌لباس و باهوش بود و در انتخاب معشوق‌هایش آزادی عمل داشت. اما وقتی به قتل رسید، چیزی که روزنامه‌نگاران و پلیس می‌دیدند، زن جوانی بود که کمی بی‌بندوبار به نظر می‌رسید، خارج از ازدواج صاحب فرزند شده بود، شغل‌هایی داشت که از نظر آنها شغل‌های مناسبی نبودند و برای نقاشان مدل می‌شد. از نگاه آنها، خودش باعث شده بود چنین بلایی سرش بیاید.»
کورلوئر می‌گوید او و ژانادا می‌خواستند پس از ۷۷ سال بدنام‌سازی، اعتبار و آبروی کانسو را بازگردانند.
او می‌گوید: «در گزارش پلیس تقریباً به‌صراحت نوشته شده بود که او سزاوار چنین سرنوشتی بوده است. بدنام کردن او حتی پس از قتلش هم ادامه پیدا کرد.»
کورلوئر همچنین از چگونگی پیدا کردن ناتالی، دختر کانسو که اکنون ۸۰ سال دارد، پرده برداشت. ناتالی را خواهر دیگر کانسو، والنتین، بزرگ کرده بود.
کورلوئر می‌گوید: «نمی‌خواهم جزئیات زیادی بگویم، چون پایان رمان فیلیپ را لو می‌دهد، اما وقتی ناتالی را پیدا کردیم، اولین چیزی که گفت این بود که نمی‌خواهد حتی یک کلمه درباره مادرش بشنود و اینکه لیز یک روسپی بوده است.»
او ادامه می‌دهد: «ناتالی را عمه‌اش بزرگ کرده بود؛ زنی که به لیز حسادت می‌کرد و سال‌ها به این دختر گفته بود مادرش زن بدنامی بوده است. وقتی فیلیپ و من به ناتالی گفتیم این حرف‌ها حقیقت ندارد و مادرش زنی فوق‌العاده بوده، بسیار متعجب شد.»
«وقتی این حرف‌ها را شنید، گریه نکرد. او هم مثل مادرش زنی سرسخت است، اما به‌شدت شگفت‌زده شده بود. بنابراین می‌توان گفت این داستان تراژیک، به نوعی پایان خوشی هم دارد.»
محور اصلی این گزارش فقط بازگشایی یک پرونده قتل قدیمی نیست؛ بلکه بازسازی اعتبار زنی است که به دلیل سبک زندگی مستقل، مادری خارج از ازدواج و فعالیت به‌عنوان مدل نقاشی، پس از قتل نیز از سوی پلیس و مطبوعات مورد قضاوت و تخریب قرار گرفت. همکاری دو نویسنده برای بازگرداندن صدای این زن فراموش‌شده، وجه ادبی و انسانی جذاب گزارش است.
۵۹۵۹
